Tourette en citroenmelisse: kan dit kruid helpen bij tics, stress en innerlijke onrust?

Een tic die plots opduikt. Een beweging die maar blijft terugkomen. Of een geluidje dat je kind maakt, ook al probeert het dat tegen te houden. Voor wie niet vertrouwd is met het syndroom van Gilles de la Tourette, kan het gedrag soms vreemd of zelfs opzettelijk lijken. Maar achter die tics schuilt een bijzonder complex samenspel van hersengebieden en neurotransmitters.

Wat als we dat zenuwstelsel beter proberen te begrijpen? En zou een vertrouwd kruid zoals citroenmelisse daarin misschien een ondersteunende rol kunnen spelen? Tijdens mijn opleiding tot herborist verdiepte ik me voor mijn eindwerk in het syndroom van Gilles de la Tourette bij kinderen en adolescenten. Daarbij onderzocht ik onder andere de mogelijke rol van Melissa officinalis, beter bekend als citroenmelisse.

Wat ik ontdekte, was bijzonder interessant. Niet omdat citroenmelisse plots een wondermiddel tegen Tourette blijkt te zijn (dat is ze helaas niet) maar omdat wetenschappelijk onderzoek enkele werkingsmechanismen blootlegt die de moeite waard zijn om verder te onderzoeken. En wat me vooral verbaasde… Waarom weten niet meer mensen/artsen dit?

First things first:
Wat is het syndroom van Gilles de la Tourette?

Het syndroom van Gilles de la Tourette, meestal kortweg Tourette genoemd, is een neurologische ontwikkelingsstoornis waarbij iemand meerdere motorische tics en minstens één vocale tic heeft of heeft gehad. De tics bestaan langer dan een jaar en beginnen vóór de leeftijd van achttien jaar.

Motorische tics zijn plotselinge, herhaalde bewegingen, zoals veelvuldig knipperen met de ogen, het optrekken van de schouders of het bewegen van het hoofd.

Vocale tics zijn geluiden die ongewild worden geproduceerd, zoals kuchen, snuiven, keelschrapen of het herhalen van bepaalde klanken.

Een hardnekkig misverstand is dat mensen met Tourette voortdurend scheldwoorden roepen. Dat verschijnsel, coprolalie genoemd, komt slechts bij een minderheid voor.

Wat minstens zo belangrijk is om te begrijpen: tics zijn niet simpelweg slechte gewoontes! Veel mensen met Tourette ervaren vlak vóór een tic een onaangename innerlijke spanning of aandrang. De tic uitvoeren geeft dan tijdelijk verlichting. Sommige mensen kunnen hun tics een tijdje onderdrukken, maar dat vraagt vaak behoorlijk wat inspanning. Bovendien kunnen ze erna dan tijdelijk in een ergere vorm terugkomen (‘het moet er uit’ als het ware),

En alsof dat nog niet ingewikkeld genoeg is, veranderen tics vaak in de loop van de tijd. Ze kunnen tijdelijk toenemen, afnemen of van vorm veranderen.

Tourette is vaak meer dan alleen tics

Bij Tourette denken we meestal aan de zichtbare bewegingen of hoorbare geluiden. Toch kunnen andere klachten minstens even belastend zijn.

Denk bijvoorbeeld aan:

• Concentratieproblemen en ADHD
• Dwanggedachten of dwanghandelingen
• Angst en verhoogde stressgevoeligheid
• Slaapproblemen
• Prikkelbaarheid en emotionele overbelasting

Niet iedereen met Tourette ervaart deze bijkomende moeilijkheden. Maar wanneer ze aanwezig zijn, kunnen ze een grote invloed hebben op het dagelijkse functioneren. Een kind dat voortdurend gespannen is, slecht slaapt en zich moeilijk kan concentreren, heeft soms meer last van die bijkomende problemen dan van de tics zelf. En precies daar wordt het interessant om naar mogelijke ondersteunende maatregelen te kijken.

Wat gebeurt er in de hersenen bij Tourette?

Om te begrijpen waarom citroenmelisse wetenschappelijk interessant is, moeten we eerst even naar onze hersenen kijken. Onze hersenen beschikken over een uitgebreid communicatienetwerk. Verschillende hersengebieden wisselen voortdurend informatie uit om onze bewegingen, gedachten, emoties en reacties te regelen. Zeg maar als een grote supercomputer,

Een belangrijk netwerk bij Tourette is het cortico-striato-thalamo-corticale circuit, afgekort het CSTC-circuit. Dat klinkt ingewikkeld, maar je kunt het vergelijken met een verkeersregelaar: Stel je voor dat je hersenen voortdurend allerlei bewegingssignalen ontvangen. Sommige signalen moeten doorgelaten worden, bijvoorbeeld wanneer je bewust je arm wilt optillen. Andere signalen moeten worden afgeremd, omdat ze op dat moment niet nodig zijn. Het CSTC-circuit helpt bij die selectie.

Bij Tourette lijkt de werking van bepaalde onderdelen van dat netwerk anders te verlopen. Daardoor kunnen ongewenste motorische of vocale impulsen gemakkelijker tot uiting komen. Dat betekent niet dat er één defect onderdeel in de hersenen zit. Tourette ontstaat door een complexe combinatie van genetische aanleg, hersenontwikkeling en veranderingen in verschillende neurotransmittersystemen.

Twee van die systemen zijn bijzonder interessant: dopamine en GABA.

Dopamine: niet simpelweg te veel

Dopamine is een neurotransmitter die onder andere betrokken is bij beweging, motivatie, beloning en het selecteren van gedrag. Bij Tourette speelt de dopaminerge signaaloverdracht vermoedelijk een belangrijke rol. Maar het zou te eenvoudig zijn om te zeggen dat mensen met Tourette gewoon te veel dopamine hebben.

Het gaat eerder om veranderingen in de gevoeligheid van bepaalde receptoren en de manier waarop dopamine binnen specifieke hersencircuits functioneert. Daarnaast werken neurotransmitters nooit volledig onafhankelijk van elkaar.

En dat brengt ons bij GABA.

GABA: het rempedaal van onze hersenen

GABA staat voor gamma-aminoboterzuur. Het is de belangrijkste remmende neurotransmitter in het volwassen centrale zenuwstelsel: Waar bepaalde neurotransmitters de activiteit van zenuwcellen stimuleren, helpt GABA om die activiteit af te remmen.

Je kunt GABA dus eigenlijk vergelijken met een rempedaal voor onze zenuwcellen. Wanneer GABA zich vasthecht aan een zogenaamde GABA-A-receptor, kun je dat zien alsof er een poortje in de zenuwcel wordt geopend. Door dat poortje kunnen kleine, elektrisch geladen deeltjes, voornamelijk chloride-ionen, bewegen.

Die beweging beïnvloedt de elektrische spanning van de zenuwcel. Meestal zorgt dit ervoor dat de zenuwcel minder gemakkelijk een nieuw elektrisch signaal doorstuurt, want hiervoor moet je cel positief geladen zijn.

Dat is belangrijk, want onze hersenen moeten niet alleen signalen kunnen doorgeven, maar ook kunnen bepalen welke signalen beter worden afgeremd. Denk bijvoorbeeld aan een beweging die je bewust wilt uitvoeren, tegenover een ongewilde beweging die je hersenen normaal gesproken proberen tegen te houden.

Binnen de hersencircuits die betrokken zijn bij Tourette, waaronder het striatum, speelt GABA een belangrijke rol bij het selecteren en onderdrukken van bewegingen. Het striatum is een gebied diep in onze hersenen dat mee bepaalt welke bewegingen we uitvoeren en welke worden tegengehouden.

Onderzoek wijst erop dat veranderingen in die remmende signaaloverdracht kunnen bijdragen aan de ontregeling van de motorische controle. Maar ook hier is nuance belangrijk: Tourette betekent niet automatisch dat iemand overal in de hersenen een tekort aan GABA heeft. Het gaat om een complex samenspel van verschillende hersengebieden, zenuwcellen en neurotransmitters.

Waarom is dat relevant voor citroenmelisse?

Omdat onderzoek suggereert dat bepaalde inhoudsstoffen van citroenmelisse invloed kunnen uitoefenen op een enzym dat betrokken is bij de afbraak van GABA.

En daarmee komen we bij de plant zelf.

Citroenmelisse: veel meer dan een lekker kopje thee

Citroenmelisse (Melissa officinalis L.) behoort tot de lipbloemenfamilie, de Lamiaceae. Het is een aromatische, meerjarige plant met zachtgroene bladeren en een herkenbare citroenachtige geur. Wie citroenmelisse in de tuin heeft staan, weet dat ze zich behoorlijk enthousiast kan uitbreiden. Een bescheiden plantje kan na verloop van tijd een flink stukje van je kruidenhoek opeisen.

Maar achter die frisse geur schuilt een interessante verzameling plantaardige inhoudsstoffen! Citroenmelisse kent een lange geschiedenis van traditioneel gebruik bij onder andere milde stressklachten, slaapproblemen en spijsverteringsongemakken. Ook het Europees Geneesmiddelenagentschap (EMA) erkent bepaalde bereidingen van citroenmelisseblad als traditionele kruidengeneesmiddelen voor de verlichting van milde stresssymptomen en ter ondersteuning van de slaap.

Die erkenning berust op langdurig traditioneel gebruik en voldoende aannemelijke werkzaamheid, niet op hetzelfde niveau van klinisch bewijs als bij een geneesmiddel waarvan de werkzaamheid uitgebreid in grote studies is aangetoond.

Welke inhoudsstoffen maken citroenmelisse interessant?

Citroenmelisse bevat verschillende groepen bioactieve stoffen.

Een belangrijke groep zijn de fenolzuren, waaronder rozemarijnzuur. Daarnaast bevat de plant onder andere flavonoïden, triterpeenzuren en kleine hoeveelheden etherische olie. Die etherische olie bevat aromatische verbindingen zoals citral en citronellal, die mee verantwoordelijk zijn voor de karakteristieke geur.

Voor mijn eindwerk was vooral rozemarijnzuur interessant. Niet alleen vanwege de onderzochte antioxidatieve eigenschappen, maar vooral vanwege de mogelijke invloed op het GABA-systeem.

Wat zegt de wetenschap over citroenmelisse en GABA?

Een belangrijk onderzoek binnen mijn eindwerk was de studie van Awad en collega’s uit 2009. De onderzoekers wilden nagaan of extracten van Melissa officinalis invloed konden uitoefenen op het enzym GABA-transaminase. Dat enzym, ook wel GABA-T genoemd, is betrokken bij de afbraak van GABA.

Je kunt het vergelijken met een opruimdienst die helpt om de hoeveelheid beschikbare neurotransmitter te reguleren. Wanneer de activiteit van dat enzym wordt geremd, zou de afbraak van GABA theoretisch kunnen verminderen. ( je remt als het ware de rem)
Dat maakt het mechanisme interessant voor onderzoek naar de remmende signaaloverdracht in de hersenen.

Wat ontdekten de onderzoekers?

In laboratoriumomstandigheden bleek een methanolextract van citroenmelisse de activiteit van GABA-transaminase te kunnen remmen. De onderzoekers vonden een IC50-waarde van ongeveer 550 microgram per milliliter. Een IC50-waarde geeft aan welke concentratie nodig is om de gemeten enzymactiviteit onder de onderzochte omstandigheden met ongeveer 50% te remmen. Vervolgens onderzochten ze welke afzonderlijke inhoudsstoffen aan dat effect konden bijdragen.

Vooral rozemarijnzuur bleek interessant. Bij een concentratie van 100 microgram per milliliter werd ongeveer 40% remming van de enzymactiviteit waargenomen. Ook ursolzuur en oleanolzuur vertoonden activiteit, maar hun bijdrage was beperkter. Het volledige extract liet een sterker effect zien dan bepaalde afzonderlijke onderzochte bestanddelen. Dat kan wijzen op een gecombineerde bijdrage van verschillende inhoudsstoffen, maar bewijst op zichzelf nog geen echte synergie.

Hier ook wel even een kritische noot: De onderzoekers toonden een effect aan op een enzym in een laboratoriumtest. Ze bewezen niet dat citroenmelisse bij mensen de hoeveelheid GABA in de hersenen verhoogt. Daarvoor moeten we onder andere weten of de relevante stoffen voldoende worden opgenomen, in welke vorm ze in het lichaam terechtkomen en of ze de hersenen in werkzame concentraties kunnen bereiken. Maar het geeft wel een goede aanleiding voor verder onderzoek vind ik!

Kan citroenmelisse dan tics verminderen?

Dit is waarschijnlijk de belangrijkste vraag van het hele artikel.

Het korte antwoord: het is wetenschappelijk nog niet bewezen,

Er is momenteel onvoldoende rechtstreeks klinisch bewijs dat citroenmelisse motorische of vocale tics bij mensen met Tourette vermindert. De mogelijke invloed op GABA-transaminase biedt een wetenschappelijk interessante hypothese, maar geen bewijs dat citroenmelisse de ontregelde hersencircuits bij Tourette daadwerkelijk kan corrigeren.

Waarom vind ik dit kruid dan toch de moeite waard om te bespreken? Omdat we bij Tourette niet uitsluitend naar de tics hoeven te kijken!

De mogelijke indirecte rol van citroenmelisse

Stel je een kind voor dat Tourette heeft. Na een drukke schooldag komt het thuis. Het heeft zich urenlang moeten concentreren, prikkels moeten verwerken en misschien ook geprobeerd om bepaalde tics tijdelijk te onderdrukken. Het kind is moe, gespannen en snel geïrriteerd. ’s Avonds lukt ontspannen moeilijk en het inslapen verloopt moeizaam.

Bij sommige mensen kunnen stress, vermoeidheid en emotionele spanning samengaan met een toename van de tics. Wanneer we de algemene draagkracht en slaapkwaliteit kunnen ondersteunen, kan dat bijdragen aan het dagelijkse welzijn. En precies op dat terrein is citroenmelisse interessant.

Niet omdat we bewezen hebben dat het kruid rechtstreeks tics onderdrukt, maar omdat het traditioneel wordt gebruikt bij milde stress en slaapklachten, en omdat er ook klinisch onderzoek bestaat naar bepaalde effecten op stemming en stress bij andere onderzoekspopulaties. Een verbetering van slaap of ervaren stress betekent niet automatisch dat de tics verminderen. Maar voor iemand die naast Tourette ook moeite heeft met ontspannen, kunnen die bijkomende klachten op zichzelf al belangrijke aandachtspunten zijn.

Wat weten we over citroenmelisse bij stress en slaap?

Er bestaan humane studies waarin bepaalde citroenmelissebereidingen werden onderzocht op effecten op stemming, stressbeleving en cognitieve prestaties. Sommige onderzoeken rapporteerden gunstige effecten op bepaalde uitkomstmaten. Toch moeten we voorzichtig blijven met algemene conclusies.

De studies verschillen onder andere in gebruikte extracten, doseringen, onderzochte personen en meetmethoden. Bovendien werden de meeste van deze onderzoeken niet uitgevoerd bij kinderen met Tourette. We kunnen de resultaten dus niet zomaar overnemen voor die doelgroep.

Wat we wel kunnen zeggen, is dat er aanwijzingen bestaan voor mogelijke rustgevende eigenschappen van bepaalde citroenmelissebereidingen. Hoe groot en betrouwbaar die effecten zijn, en voor welke personen ze relevant kunnen zijn, vraagt verder onderzoek.

Is citroenmelisse veilig voor kinderen met Tourette?

Omdat Tourette meestal tijdens de kindertijd begint, verdient veiligheid extra aandacht. Een kruid dat natuurlijk is, is niet automatisch geschikt voor iedere leeftijd. Volgens de Europese kruidenmonografie van het EMA wordt het gebruik van citroenmelisseblad als traditioneel kruidengeneesmiddel niet aanbevolen bij kinderen jonger dan twaalf jaar, omdat voldoende veiligheidsgegevens ontbreken.

Dat betekent niet dat citroenmelisse bewezen gevaarlijk is voor kinderen onder twaalf. Het betekent dat er onvoldoende gegevens zijn om het gebruik als kruidengeneesmiddel bij deze leeftijdsgroep verantwoord aan te bevelen. Dus hoewel ik het volledige pakket correct wil weergeven, vind ik dit ook wel een belangrijk verschil om te duiden: het is niet afgeraden onder de 12jaar omdat het bewezen gevaarlijk is, maar eerder omdat er onvoldoende klinische testen zijn om aan te tonen dat het wel 100% veilig zou zijn.

Voor adolescenten vanaf twaalf jaar bestaan er traditionele toepassingen binnen de voorwaarden van de betreffende monografie, maar ook dan moet rekening worden gehouden met de individuele gezondheidssituatie en eventuele andere medicatie.

Bij Tourette komen bovendien regelmatig bijkomende aandoeningen voor waarvoor geneesmiddelen worden voorgeschreven. Daarom is overleg met een arts of apotheker belangrijk voordat een kruidenpreparaat wordt toegevoegd. Ook de vorm van het preparaat speelt een rol. Een kopje kruidenthee, een geconcentreerd extract en een etherische olie zijn geen onderling uitwisselbare producten. Hun samenstelling en blootstelling aan actieve stoffen kunnen sterk verschillen.

Welke plaats heeft citroenmelisse naast bestaande behandelingen?

De behandeling van Tourette wordt afgestemd op de ernst van de klachten en de impact op het dagelijkse leven. Niet iedereen met Tourette heeft medicatie nodig. Wanneer tics veel hinder veroorzaken, kan gespecialiseerde gedragstherapie, zoals habit reversal training of Comprehensive Behavioral Intervention for Tics (CBIT), een belangrijke plaats innemen. In sommige situaties kan medicatie aangewezen zijn. Daarnaast zijn begrip vanuit de omgeving, voldoende slaap, aandacht voor stress en ondersteuning bij eventuele bijkomende aandoeningen van groot belang.

Citroenmelisse kan op basis van de huidige kennis niet als vervanging van deze behandelingen worden beschouwd. Vanuit herboristisch perspectief is het vooral interessant om verder te onderzoeken of bepaalde bereidingen een aanvullende rol kunnen spelen bij klachten zoals milde stress en slaapproblemen.

Waarom ik citroenmelisse toch een bijzonder interessant kruid vind

Tijdens mijn eindwerk merkte ik hoe verleidelijk het soms is om van een veelbelovend werkingsmechanisme meteen naar een praktische toepassing te springen.

Een plant beïnvloedt een enzym

Dat enzym is betrokken bij een neurotransmitter. Die neurotransmitter speelt een rol bij een aandoening. Dus zou de plant kunnen helpen? Op papier lijkt die redenering logisch en vaak zijn hypes op sociale media hierop gebaseerd. Maar ik wil het toch even in context zetten: ons lichaam is geen verzameling afzonderlijke schakelaars.

Een stof die in een laboratorium een enzym remt, zal niet noodzakelijk hetzelfde effect hebben in een levend organisme. En zelfs wanneer er een biologisch effect optreedt, betekent dat nog niet dat de klachten van een bepaalde aandoening verbeteren. Juist daarom vind ik wetenschappelijk onderbouwde herboristerie zo boeiend.

Het gaat niet om het zoeken naar spectaculaire beloften, maar om het zorgvuldig onderzoeken van mogelijkheden. Citroenmelisse heeft een lange geschiedenis als traditioneel rustgevend kruid. Daarnaast bestaan er interessante onderzoeksresultaten over haar inhoudsstoffen en mogelijke invloed op het GABA-systeem. Dat maakt haar relevant voor verder onderzoek.

Maar zolang er geen degelijk klinisch onderzoek beschikbaar is bij mensen met Tourette, blijft voorzichtigheid noodzakelijk.

Conclusie: citroenmelisse bij Tourette, hoopvol maar geen miracle cure.

Het syndroom van Gilles de la Tourette is een complexe neurologische ontwikkelingsstoornis waarbij verschillende hersencircuits en neurotransmitters betrokken zijn. GABA speelt een belangrijke rol in de remmende signaaloverdracht van de hersenen en is daarom een interessant onderzoeksgebied binnen Tourette.

Citroenmelisse bevat stoffen, waaronder rozemarijnzuur, die in laboratoriumonderzoek invloed hebben laten zien op GABA-transaminase, een enzym dat betrokken is bij de afbraak van GABA. Daarnaast kent de plant een traditioneel gebruik bij milde stress- en slaapklachten. Die combinatie maakt citroenmelisse wetenschappelijk interessant.

Maar interessant is niet hetzelfde als bewezen werkzaam.

Op dit moment kunnen we niet concluderen dat citroenmelisse tics vermindert of Tourette behandelt. Maar volgens mijn persoonlijke mening ligt haar mogelijke betekenis eerder bij het ondersteunen van rust, slaap en algemeen welzijn. Een verbetering van deze aspecten zou mogelijk ook een gunstige invloed kunnen hebben op de tics, aangezien stress, vermoeidheid en spanning bij sommige mensen de ticactiviteit kunnen versterken.

En misschien is dat wel de belangrijkste les die ik uit mijn eindwerk heb meegenomen: de natuur biedt ontzettend veel interessante aanknopingspunten, maar echte kennis ontstaat pas wanneer nieuwsgierigheid en kritisch onderzoek hand in hand gaan.

Want gezondheid in eigen handen nemen, begint niet bij zomaar iets proberen.

Het begint bij begrijpen.

Wetenschappelijke bronnen en verder lezen

Awad, R. et al. (2009). Bioassay-guided fractionation of lemon balm (Melissa officinalis L.) using an in vitro measure of GABA transaminase activity. Phytotherapy Research. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19165747

European Medicines Agency (EMA). Melissa officinalis L., folium – European Union herbal monograph. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/melissae-folium

Shakeri, A., Sahebkar, A. & Javadi, B. (2016). Melissa officinalis L. – A review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology. Journal of Ethnopharmacology.

European Society for the Study of Tourette Syndrome (ESSTS). Europese klinische richtlijnen voor de beoordeling en behandeling van Tourette. https://www.essts.org

Dit artikel is gebaseerd op mijn eindwerk “Gilles de la Tourette bij kinderen en adolescenten” (opleiding Herborist, 2025–2026), aangevuld met een toegankelijke toelichting bij de besproken werkingsmechanismen. Het artikel is uitsluitend informatief en vervangt geen persoonlijk medisch advies.